Monumentenroute 2025
Open Monumentendag Wageningen op zondag 14 september 2025
‘Erfgoed en Architectuur’; ‘Gebouw(d) om te blijven’
1 RIETVELDHUIS KRONENBERG
Gemeentelijk monument
Hollandseweg 362, 6705 BD Wageningen
12:00-17:00 uur openstelling
Wat velen mogelijk niet weten, is dat er een heuse Rietveldwoning op Wagenings grondgebied staat. Rietveldhuis Kronenberg is te vinden in het lommerrijke Wageningen-Hoog. De internationaal befaamde architect en meubelontwerper Gerrit Rietveld (1888-1964) is verantwoordelijk voor het ontwerp. Hij is vooral bekend van De Stijl, een stroming rond de gelijknamige kunstenaarsgroep (1917-1931) die staat voor een kubistische en abstracte vormgeving. Radicaal anders dan daarvoor. Het kleurgebruik bestaat uit de primaire kleuren rood, blauw en geel in combinatie met zwart, grijs en wit. Uit zijn De Stijlperiode kennen we het Rietveld-Schröderhuis (1924) waarin de principes van De Stijl strak zijn doorgevoerd.
Bijna veertig jaar later – een jaar voor zijn dood – is deze Wageningse woning door Rietveld ontworpen in opdracht van het echtpaar Kronenberg. Het huis heeft een eenvoudige, horizontale opbouw: een hoger centraal bouwdeel met entree, hal en keuken, geflankeerd door twee lagere vleugels waarin zich de woon- en slaapvertrekken bevinden. Opvallend aan de buitenzijde van het pand is het materiaalgebruik: wit geglazuurde bakstenen afgewisseld met roodbruine bakstenen muurvlakken. De nieuwe eigenaren besloten het huis zoveel mogelijk te verduurzamen met behoud van het oorspronkelijke karakter. Zonnepanelen zijn zoveel mogelijk vakkundig weggewerkt op het platte dak en de grotendeels stalen kozijnen zijn met veel precisie verwijderd, gestraald en in de oorspronkelijke kleuren geschilderd. Veel van de wit geglazuurde bakstenen zijn door grote temperatuurschommelingen gaan barsten. In goed overleg met de gemeente is besloten intacte geglazuurde stenen van de garage hiervoor te hergebruiken.
2 VILLA SANOER
Gemeentelijk monument
Geertjesweg 55, 6704 PC Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling en rondleidingen in de tuinen, rondleidingen starten steeds bij min. 10 personen
Wie via de Geertjesweg door het bos richting Renkum gaat, kan Villa Sanoer bijna niet missen. De villa ligt dan wel verscholen achter weelderig groen, maar haar fris-witte pleisterlaag steekt daar mooi tegen af.
Aanvankelijk is dit Wageningse landhuis duidelijker te herkennen als voorbeeld van neorenaissance. In oorsprong is deze in steen opgetrokken villa namelijk niet gepleisterd. De horizontale spekbanden in een afwijkende kleur zorgen dan voor het horizontale karakter dat zo typerend is voor die bouwstijl. Dit wordt nog versterkt door het platte dak van het gebouw. De neorenaissance – een stijl die teruggrijpt op de renaissance – is in Nederland tussen 1870 en 1900 op zijn hoogtepunt. Villa Sanoer, rond 1907 gebouwd, haakt daar nog mooi bij aan. Wat verder opvalt aan de villa is de asymmetrische voorgevel met ruime serre met bovenliggend balkon en de loggia aan de rechterzijde hiervan. De loggia, een overdekte buitenruimte met rondbogen, is geïntegreerd in de voorgevel en biedt prettige beschutting. Maar de grote kracht van Sanoer schuilt toch wel in de buitenruimte. Het samenspel van het landhuis met de omringende tuin, met slingerende paadjes en vijvers maar ook strakke lanen, duidelijke zichtlijnen en geometrische structuren. Prachtig en minutieus in oude stijl teruggebracht door de vorige eigenaar Robert Best (1927-2019), met hulp van inwonende studenten. Een buitenplaats om blijvend te koesteren.
3 STADION DE WAGENINGSE BERG
Generaal Foulkesweg 108, 6703 DS Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling, rondleidingen en kinderprogramma met graffitiworkshop (12:00-16:00 uur) en sport- en spel
Toelichting door Vrienden van Stadion de Wageningse Berg
Een bijzonder stukje Wagenings erfgoed, zo mag het stadion inmiddels wel genoemd worden. Hoog op de berg, ver van de stad, maar nog diep in menig Wagenings hart. Het stadion heeft dan wel geen monumentale status, maar verbindt al decennialang liefhebbers en oud-spelers van de voormalige profclub FC Wageningen. In die zin is er sprake van immaterieel erfgoed. Het roemrijke verleden van de club – in 1992 jammerlijk failliet verklaard – brengt nog wekelijks mensen bijeen om de geschiedenis van FC Wageningen levend te houden en door te geven. En dat doorgeven van de geschiedenis in verhalen gebeurt al vele jaren ook tijdens Open Monumentendagen – inmiddels aangevuld met een sportief en creatief kinderprogramma. Een club van enthousiaste vrijwilligers spant zich daarnaast belangeloos in om de oude glorie van het stadion te herstellen en te bewaren. In 2004 is hiertoe de Vereniging Vrienden Stadion de Wageningse Berg in het leven geroepen. Met hulp van erfgoed-herbestemmer BOEi, die ook flink geïnvesteerd heeft. Want om de condities van veld en opstallen goed te houden zijn niet alleen vele handen maar ook financiële middelen nodig. Sinds jaar en dag is de sappig groene grasmat (inclusief business home) weer in gebruik en te huur. Profvoetballers weten inmiddels de weg naar Wageningse Berg te vinden voor meerdaagse trainingskampen.
4 WATERTOREN
Gemeentelijk monument
Generaal Foulkesweg 106, 6703 DS Wageningen
12:00-17:00 uur (laatste beklimming om 16:30 uur)
Beklimmingen toren onder leiding van BOEi
Hoe verschillend bouwstijlen door de tijd heen kunnen zijn blijkt wel uit de twee opeenvolgende watertorens op Wageningse bodem. De eerste watertoren, beter bekend als Bélvèdere (1898), inderdaad door zijn mooie uitzicht, is een ontwerp van ingenieur en architect Roelof Kuipers (1855-1922). Naast zijn functie voor waterdruk en -opslag is de toren met een open uitzichtplatform in die tijd ook een ware toeristische attractie. De twintig meter hoge toren biedt een weidse blik vanaf de berg op de Rijn en de Betuwe, maar is ook nog eens fraai ontworpen. Op afstand lijkt het een weelderig gevormde kasteeltoren met wapperende vlag, fier boven de bomen uitstekend. De neorenaissance bouwstijl versterkt dat gevoel. Terug naar de 15e, 16e eeuw, met het comfort van eind 19e eeuw (voor het eerst stromend en schoon drinkwater uit de kraan!). De Bélvèdere raakt helaas aan het eind van de Tweede Wereldoorlog onherstelbaar beschadigd en moet worden gesloopt.
Op dezelfde locatie verrijst in 1948 een waardige opvolger: hoger, ranker en bovenal soberder. Dertig meter lang met opnieuw een uitzichtplatform, dit keer overdekt met een groen geoxideerd koperen tentdak. Verantwoordelijk voor de ranke ronde toren is Theodoor K.J. Koch (1902-1985). Deze in Delft opgeleide architect werkt in de Delftse schoolstijl. Onder meer als reactie op de uitbundige en decoratieve Amsterdamse schoolarchitectuur. Sober, harmonieus en traditioneel, dat is de Delftse schoolstijl in een notendop. Geen overbodige opsmuk, maar een eenvoudige uitstraling met het traditionele baksteen als bouwmateriaal, de moderne betonnen constructie is zo aan het zicht onttrokken. Tijdens Open Monumentendagen mag de watertoren beklommen worden en telkens weer blijkt deze solide Wageningse ‘peperbus’ een trekpleister van formaat.
5 SCHIP VAN BLAAUW: LABORATORIUM
Rijksmonument
Generaal Foulkesweg 72, 6703 BW Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling, doorlopend rondleidingen en kinderspeurtocht voor en door kinderen
Onze briljant op de Wageningse Berg: het Schip van Blaauw. Soms is er sprake van een zeer gelukkige samenloop van omstandigheden. Zo ook hier. Als er in 1917 geen reorganisatie bij de Rijksgebouwendienst had plaatsgevonden, was er ook geen Wagenings ‘schip’ geweest. Maar deze rijksdienst neemt in 1917 het kloeke besluit om een meer kunstzinnige uitvoering van opdrachten na te streven. Rijksbouwmeester Theo Teeuwisse stelt hiertoe creatieve architecten aan die zonder zijn inmenging en slechts in samenwerking met de eigenlijke opdrachtgever te werk kunnen gaan. En een van die architecten is Cornelis Jouke Blaauw. Deze dan nog jonge onervaren architect gaat een nauwe werkrelatie aan met (sinds 1918) professor Anton Hendrik Blaauw, geen familie overigens. En deze laatste Blaauw heeft dankzij zijn slechte huisvesting in de Herenstraat duidelijk voor ogen wat nodig is voor een deugdelijk plantenfysiologisch laboratorium: een constante temperatuur om de bloeitijd van bloemen en gewassen naar wens te kunnen verlaten en vervroegen. Met een souterrain dat 1 meter in de grond moet komen te liggen is dit volgens hem mogelijk. Om ook bij nacht en ontij proeven te kunnen controleren is een inpandige ambtswoning in Blaauws ogen onontbeerlijk. Hij krijgt groen licht. En zo kunnen wij anno 2025 nog steeds genieten van dit bijzondere woon-werkcomplex met collegezaal in de Amsterdamse Schoolstijl. Kenmerkend voor deze expressieve architectuurstijl is het vloeiend in elkaar overlopen van interieur en exterieur. Alles is met zorg op elkaar afgestemd. Het Schip van Blaauw is hierdoor een rijk gedecoreerd totaalkunstwerk met siermetselwerk, glas-in-loodramen en uitbundig gebruik van robuust hout zowel binnen als buiten. De prachtige uit hout gesneden maskers van beeldhouwer Johan Polet aan de gevel completeren het geheel.
6 SCHIP VAN BLAAUW: PROFESSORENWONING
Rijksmonument
Generaal Foulkesweg 70, 6703 BW Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling en doorlopend rondleidingen
De professorenwoning is zoals gezegd onlosmakelijk verbonden met het laboratorium. Een complex dat tussen 1919 en 1922 met vertragingen tot stand komt. Het lab moet vanuit Anton Blaauws woning direct toegankelijk zijn, via een binnendeur. Een belangrijke vereiste voor Blaauw want zijn nauwkeurige onderzoeken moeten ook ’s avonds en in het weekend gewoon door kunnen gaan. Een andere eis is de dwarsligging van het pand op de berg inclusief plaatsing van de meeste kassen op het zuiden. Deze dwarsligging zorgt voor een optimaal gebruik van zonlicht. Met de oplevering van het Schip van Blaauw – vernoemd naar de hoogleraar, niet naar de architect – is het eerste gebouw van de in 1918 opgerichte Landbouwhogeschool (LH) een feit. Zo’n beetje tegelijkertijd ziet ook het laboratorium voor Microbiologie (1922) op de berg het levenslicht. Op steenworp afstand van het Schip en eveneens uit de koker van architect Cornelis Jouke Blaauw. Naast deze onderwijspanden zou op het terrein van Groot Hinkeloord een complete campus voor de verschillende vakgroepen moeten verrijzen, inclusief een hoofdgebouw. Zo ver is het nooit gekomen. Wel komt er in de directe nabijheid van de expressieve gebouwen van C.J. Blaauw nog een gebouw van de LH te staan. Decennia later dan gepland. Het witgepleisterde laboratorium voor Landmeetkunde komt pas in 1953 gereed. Dit door Frans E. Röntgen ontworpen rijksgebouw met uitkijktoren en gebogen practicumzaal maakt het drietal rijksmonumenten van de Landbouwhogeschool (nu WUR) op de berg compleet. Alle drie inmiddels herbestemd en nog altijd een lust voor het oog.
7 VOORMALIGE RIJKS HBS
Rijksmonument
Generaal Foulkesweg 42-A, 6703 BT Wageningen
!Uitsluitend tijdens rondleidingen geopend!
Rondleidingen o.l.v. Ali Hendriksen om 11:30, 13:00 en 15:00 uur (maximaal 30 personen per rondleiding)
De voormalige Rijks HBS (1896), beter bekend als cultureel centrum ’t Venster, is een gaaf voorbeeld van een gangtype schoolgebouw in neorenaissancestijl. Karakteristiek is de verdeling van de bakstenen gevels in horizontale vlakken door het gebruik van doorlopende horizontale spekbanden in een afwijkende kleur baksteen of natuursteen. Andere kenmerk
en uit de neorenaissance die we hier terugzien zijn de trapgevels, kruisvensters en rondbogen. Rondbogen zijn zichtbaar in de fraaie hoofdentree, een overdekte loggia die de rijke Italiaanse sfeer van weleer uitwasemt, haast sprookjesachtig. Het er direct boven gelegen uitkragende of uitstekende spitse torentje met leien dak sluit daar naadloos op aan. Ook een trappenhuis met smalle wenteltrap, die toegang geeft tot alle verdiepingen, is in een soortgelijke spitse toren gevat.
Verder zijn goed bewaard gebleven de centrale brede trap, de tegelvloer en de op de zolderverdieping gelegen bibliotheek met galerij en zichtbare kapconstructie met trekstangen. Aan de achtergevel zijn kogelgaten de stille getuigen van het geweld uit de Tweede Wereldoorlog. Gelukkig is het pand redelijk ongeschonden uit de strijd gekomen.
Rijksbouwmeester Jacobus van Lokhorst is verantwoordelijk voor het rijke ontwerp van dit schoolgebouw. Hij is verder vooral bekend van zijn vroege panden voor de Rijkslandbouwschool. Zaadcontrole aan de Binnenhaven en de oude bebouwing aan Duivendaal zijn hiervan enkele klinkende voorbeelden. Voorbeelden ook van geslaagde herbestemmingen. Hopelijk volgt ook voor deze Wageningse parel een geschikte (her)bestemming. Het karakteristieke pand met zijn ruime, hoge lokalen en fijne akoestiek is het meer dan waard.
8 VISUM MUNDI (VOORMALIGE AULA)
Gemeentelijk monument
Generaal Foulkesweg 1, 6703 BG Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling, lezing gemeentearchivaris Bob Kernkamp om 12:30 uur en filmvertoning
Om 12:30 uur geeft gemeentearchivaris Bob Kernkamp tijdens een boeiende presentatie een inkijkje in de historie van Wageningse architectuur en de daarbij betrokken timmerlieden, aannemers en architecten. Doorlopend kunt u de ‘VrijheidsExperience’ bezoeken, een meeslepende multischerm voorstelling van ca 15 minuten. Deze vertoning is bij de ingang van de ‘Signature Room’ zelf in te starten via het wandpanel.
Dit kloeke maar sobere gebouw is in 1935 opgeleverd als Aula voor de toenmalige Landbouwhogeschool. Ruim negen jaar na het initiatief tot de bouw. Aanleiding is het vijftigjarig bestaan van het landbouwonderwijs in Wageningen in 1926. Een representatief gebouw voor het houden van congressen en promoties ontbreekt dan nog. Bijna een decennium voor de eerste promotie er überhaupt plaatsvindt. Het toont maar weer eens hoe lang een bouwproces van plan tot realisatie kan duren, voor alle neuzen min of meer dezelfde kant op wijzen. Gesteggel over locatie, budget en ontwerp kan de bouw behoorlijk frustreren. Dat ondervindt ook de architect die verantwoordelijk is voor het ontwerp van de Aula. De Haarlemse architect H.J. Zwiers is de ‘gelukkige’ winnaar van de prijsvraag die is uitgeschreven door de jubileumcommissie. Zijn plan wordt gekozen uit 83 inzendingen. Ironisch genoeg heet Zwiers ontwerp ‘Hoe ’t groeide’. Nou, dat deed het. Zijn aanvankelijke plan is een laag langgerekt gebouw dat via een overdekte zuilengang of colonnade bereikt kan worden. Veel te ver van de weg af volgens het gemeentebestuur. Te weinig representatief volgens het bestuur van de Landbouwhogeschool, dat eigenlijk meer behoefte heeft aan een bibliotheek. Uiteindelijk krijgt Zwiers met een tweede ontwerp wel alle handen op elkaar. Veel dichter bij de weg en grootser en monumentaler. Deze robuuste bakstenen kolos onder een groot zadeldak heeft haast de uitstraling van een kapel of een kerk. Dit komt vooral door de grote vierkante toren rechts van de voorgevel. De eigentijdse variant op een roosvenster – met glas-in-lood maar ook moderne materialen als staal en beton – versterkt die indruk nog eens.
9 HOTEL DE WERELD
Gemeentelijk monument
5 Meiplein 1, 6703 CD Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling en rondleidingen Gilde
Rondleidingen bovenverdiepingen (14:00-16:00 uur),
Kinder-legoactiviteit met Paul Toxopeus (11:00-16:00 uur)
Van logement tot bevrijdingsmonument. Hotel de Wereld kent een lange en enerverende geschiedenis. Een verleden dat teruggaat tot de 17e eeuw, mogelijk eerder, en door de capitulatieonderhandelingen op 5 mei 1945 nog altijd symbool staat voor de bevrijding van ons land. Door de eeuwen heen is er het nodige gesloopt, veranderd en verspijkerd aan het pand. Dit hangt onder meer samen met ontwikkelingen in vervoer en maatschappij. In tijden waarin transport over land enkel met paard en wagen plaatsvindt, is ook huisvesting voor de vermoeide viervoeters een must. Op een schilderij uit 1814 dat de toenmalige nieuwe eigenaar Gerrit Steuk van logement De Waerelt laat maken is een doorrijstal zichtbaar, evenwijdig aan de weg (tegenwoordig 5 Meiplein). Hier kon de koetsier van een postkoets zijn passagiers en post droog afleveren en ook zelf beschut staan. Na een pauze was de reis dan eenvoudig te vervolgen via de uitritpoort. Drie zoons van Gerrit, die het logement zelf laat uitbaten door anderen, zetten wel de stap naar de horeca en nemen het beheer van De Wereld op zich. Zij zorgen ervoor dat het logement tot hotel wordt getransformeerd en de allure krijgt die het tot op de dag van vandaag nog steeds heeft. Eerst door het toevoegen van een extra verdieping in 1852 en in 1872 door het slopen van de doorritschuur en het plaatsen van een drie verdiepingen tellende dwarsvleugel in neoclassicistische stijl aan de oostzijde.
Met recht is Hotel de Wereld een rijksmonument. Een gebouw met historie die ook nog eens verder reikt dan de lokale grenzen. Een monument van nationaal belang zelfs en nauw verbonden met de bevrijding van Nederland in mei 1945. Cultureel erfgoed dus dat het dubbel en dwars verdient behouden te blijven voor de toekomst.
10 STADSBOERDERIJ
Gemeentelijk monument
Spijk 13, 6701 AK Wageningen
11:00-16:00 uur openstelling, kinderspeurtocht en leuke kleurplaat voor de allerkleinsten
Deze net buiten de stadsgracht gelegen T-boerderij heeft al een lange en rijke geschiedenis. Een historie die samenhangt met de start van het landbouwonderwijs in Wageningen. In 1876 neemt het Rijk de gemeentelijke landbouwschool over. Deze is slechts drie jaar daarvoor opgericht en nauw verbonden met de HBS. Een gelukkige keuze, zo zal later blijken. Het gemeentebestuur is verguld met de keuze voor de stad en geeft het Bassecour, dat vier kolossale herenhuizen omvat, en erachter gelegen percelen ter beschikking aan het Rijk. Deze omvatten het terrein aan het huidige Torckpark en een groot stuk grond aan de overzijde van de stadsgracht. Juist daar, aan de overzijde van het water, wordt rond 1880 een tuinmanswoning annex proefboerderij met inpandige dorsvloer gerealiseerd. De velden rond de boerderij vullen zich alras met strak afgemeten proefvakken voor graansoorten.
Het pand zelf is, zoals veel vroege rijksgebouwen op Wagenings grondgebied van eind 19e eeuw, van de hand van Rijksbouwmeester Jacobus van Lokhorst. Veel neorenaissancekenmerken zijn ook in deze proefboerderij terug te vinden. De bakstenen gevels met spekbanden bijvoorbeeld. Banden in een afwijkende kleur baksteen of natuursteen rondom de gevels zorgen voor een horizontale vlakverdeling. Verder valt het bakstenen vlechtwerk in segmentbogen boven de vensters in het oog. Net als het speelse klaverbladmotief op de windveren aan het dak die de dakpannen mooi op hun plek houden. De fraaie smeedijzeren muurankers aan de gevels geven de voormalige proefboerderij een stadse allure. Een met smaak ontworpen gebouw dus dat in zijn huidige bestemming als kinderboerderij annex leerbedrijf, helemaal in lijn is met zijn oorspronkelijke functie.
11 HERENHUIS
Gemeentelijk monument
Herenstraat 32, 6701 DL Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling en toelichting door architect Pieter Roza
Dit statige oude gebouw aan de Herenstraat, strak ingeklemd tussen de postmodernistische panden uit 1996 van architect Charles Vandenhove, komt al voor op de pre-kadastrale kaart van 1818. Het maakt dan deel uit van een blok van zeven aaneengesloten huizen aan de oostzijde van de straat, met als sluitstuk en haaks erop staand de Latijnse School. Herenstraat 32 is vermoedelijk rond 1800 gebouwd en heeft een wigvormige plattegrond. De voorgevel is namelijk beduidend breder dan de gevel aan de achterzijde. Wat vooral opvalt is de symmetrische indeling van die straatgevel. In het midden is een grote entree geplaatst. Met zijn mooie originele paneeldeur en decoratieve omlijsting met gegroefde pilasters is het een ware blikvanger. Pilasters zijn licht uitstekende pilaren in een gevel en vooral decoratief, met een fraaie horizontale kroonlijst ter afsluiting. Ook de gevel zelf is afgesloten met een kroonlijst met stucwerk. Duidelijke kenmerken voor de neoclassicistische stijl die eind 18e-, begin 19e eeuw erg gangbaar is. En teruggrijpend dus op de bouwkunst uit de klassieke oudheid.
Niet alleen de voorgevel is grotendeels oorspronkelijk, ook het interieur heeft nog originele details. Zo zijn er 19e-eeuwse paneeldeuren en resten van de oude marmeren gangvloer aanwezig. Bovendien bevatten zijmuren restanten van een nog ouder pand.
12 MUSEUM DE CASTEELSE POORT
Gemeentelijk monument
Bowlespark 1A, 6701 DN Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling, centraal infopunt OMDW en verkoop publicaties OMDW
Startpunt wandeling Centrum om 11:30, 13:30 en 15:30 uur
Nog zo’n monument met een in feite eeuwenoude historie: museum De Casteelse Poort. Het is namelijk geplaatst op fundamenten van het kasteelcomplex dat Hertog Karel van Gelre kort na 1500 laat bouwen. Dit als belangrijk onderdeel van de vesting om de stad te kunnen verdedigen tegen vijandelijke legers. Voor het dagelijks beheer van deze burcht wordt als vertegenwoordiger van de hertog een drost aangesteld. Straatnamen als Kasteelsegang en Burgtstraat verwijzen nog naar dat laatmiddeleeuwse tijd- en strijdperk. Maar ook de stadsgracht en restanten van stadsmuur en torens in het huidige Torckpark zijn sporen van de tijd dat grenssteden – Wageningen als grensstad van hertogdom Gelre – veelvuldig onder vuur lagen. Na de komst van Franse legers in het rampjaar 1672, die ook de stad Wageningen bestormen en innemen, wordt het kasteel een jaar later goeddeels vernield achtergelaten. Assueer Torck, drost en vader van de latere Wageningse burgemeester Lubbert Adolph Torck, laat eind 17e eeuw een nieuw drostenhuis bouwen op de fundamenten van het oude poortgebouw met hergebruik van stenen en nog staande muren. Een fraaie stadsvilla met een uitgestrekte strak aangelegde tuin. Franse troepen bezetten het kasteelterrein echter opnieuw in 1795, en laten bij hun vertrek in 1813 weer hun verwoestende sporen na.
In 1830 laat de nieuwe eigenaar, grootgrondbezitter Jacob Marcus Rosenik, het voormalige kasteelcomplex grotendeels slopen. De stadsvilla blijft behouden en wordt grondig aangepast. De houten trap, marmeren vloer in de hal en het stucplafond op de begane grond stammen uit die tijd. Heel wat verbouwingen en eigenaren verder is de villa sinds 1988 in gebruik als historisch museum De Casteelse Poort. Een naam die, net als de kasteelcontouren die in het wegdek van het Bowlespark verwerkt zijn, speels verwijst naar een ver verleden.
13 VRIJMETSELAARSLOGE
Gemeentelijk monument
Niemeijerstraat 4, 6701 CP Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling
Wie goed kijkt naar de zijgevel van dit pand op de hoek van Emmapark en Niemeijerstraat, treft boven ooghoogte een natuurstenen gevelreliëf aan. Het betreft een mooie, ambachtelijk gebeitelde wat raadselachtige voorstelling van beeldhouwer Toon Rijkers. Deze Wageningse kunstenaar heeft zich gespecialiseerd in het beitelen van verhalende gevelstenen, een middeleeuwse traditie. De gevelstenen onthullen iets over het gebruik en de gebruikers van een gebouw. Zo ook hier. De afgebeelde voorwerpen verwijzen naar de drie vrijmetselaarsloges die er huizen: Het Gulden Koord, De Korenschoof en de Rechte Verhouding. Voorwerpen die vooral te herleiden zijn naar de middeleeuwse bouwgilden met hun stapsgewijze ont
wikkeling van leerling, gezel naar meesterschap. Zo staan passer en winkelhaak symbool voor het gilde der metselaars. Bij vrijmetselaars gaat het meer om het overdrachtelijk bouwen, het stapsgewijs ontwikkelen van geest en broederschap.
Ook dit herenhuis van de vrijmetselaars – sinds 1969 – is ambachtelijk en met oog voor detail ontworpen en gebouwd. Het maakt deel uit van het eerste uitbreidingsplan van Wageningen met riante en luxe woningen te midden van een groene parkachtige omgeving. Opvallend aan het pand is dat de voorgevel naar het Emmapark gericht is, en je het pand dus via de zijgevel betreedt. Die indruk wordt versterkt door de mooie witgepleisterde hoekpilasters en de uitbundige omlijsting van de grote vensters aan de Emmaparkgevel. De gevel aan de Niemeijerstraat is soberder maar bevat dus wel de intrigerende gevelsteen.
14 VILLA ARION
Gemeentelijk monument
Niemeijerstraat 6, 6701 CP Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling en tentoonstelling over de eerste uitbreidingswijk Nieuw Wageningen
Bij het verlaten van het centrum langs de Niemeijerstraat, via het nostalgische bruggetje over de stadsgracht, ervaar je een gevoel van rust en ruimte. Wat een prachtige groene omgeving en wat een fijn en ruim opgezet wijkje. Het eerste pand aan de overkant dat meteen de aandacht trekt, is Villa Arion, rond 1880 gebouwd. Dit statige vrijstaande herenhuis is met veel liefde en gevoel voor detail door de huidige eigenaren in de oude glorie teruggebracht. Want wat was het voorheen uitgewoond en slecht onderhouden. En wat is het fijn als er mensen opstaan die daar doorheen kunnen kijken en kosten noch moeite sparen om de oorspronkelijke schoonheid terug te halen. De fraaie hoekpilasters rondom zijn weer mooi fris-wit gestuukt, evenals de doorlopende kroonlijst aan de bovenkant van de gevels. Het interieur is vakkundig aangepakt en in originele staat hersteld. De villa heeft een speelse plattegrond, met de entree in een terugwijkend bouwdeel in de voorgevel en wel twee veranda’s en een latere aanbouw. Deze aanbouw bevindt zich aan de achtergevel en is in 1963 toegevoegd als extra kantoorruimte, tegenwoordig bevindt zich hier de kookstudio. Villa Arion maakt deel uit van het eerste uitbreidingsplan van de stad in westelijke richting, Nieuw-Wageningen, naar de maatschap die in 1874 het initiatief hiertoe neemt. Samen met drie andere grote vrijstaande villa’s met kenmerken als witte hoekpilasters, kroonlijsten en hoge, fraai omlijste vensters, vormt Arion de charmante entree van deze westelijke uitbreidingswijk.
15
DELFTSE SCHOOLWONING
Gemeentelijk monument
Emmapark 1, 6701 CA Wageningen
11:00-17:00 uur openstelling en onderdeel van wandeling Centrum om 11:30, 13:30 en 15:30 uur (wandeling start bij Museum de Casteelse Poort)
Dit ruime hoekpand met fraai uitzicht op de stadsgracht hoort bij een bouwblok met negen middenstandswoningen, in 1941 ontworpen door de Arnhemse architect J.G. Mensink. Deze woningen zijn al tijdens de Tweede Wereldoorlog gebouwd als onderdeel van het omvangrijke wederopbouwplan voor het centrum van ingenieur A. Kraaijenhagen. Landschapsarchitect en lector J.T.P Bijhouwer wordt daarbij aangetrokken voor het herstel van de groene vestinggordel. Door artillerievuur van het Nederlandse leger in mei 1940 raakt met name de omgeving van de Grote Kerk zo ernstig beschadigd dat voor veel panden alleen sloop rest. De bebouwing rondom de kerk moet vanaf de grond opnieuw worden opgebouwd. Aan het Emmapark verrijst volgens plan het bouwblok met huisnummers 1 tot en met 17, feitelijk op voor de oorlog nog grotendeels onbebouwd terrein. Een kleine stadsuitbreiding dus.
Kraaijenhagen trekt voor het wederopbouwplan per bouwblok verschillende Delftse Schoolarchitecten aan. Dit zorgt zowel voor een verscheidenheid aan architectuur alsook voor een bepaalde eenheid in het totaalbeeld. Het bouwblok van architect Mensink aan het Emmapark toont eveneens kenmerken van deze sobere traditionele stroming: de bakstenen gevels, de steile daken bedekt met blauwgrijze pannen en de robuuste houten strokendeuren. Emmapark 1 heeft aan de linkerzijgevel als kers op de taart een rechthoekige serre-uitbouw onder een lessenaarsdak.
WANDELINGEN
Voor alle wandelingen geldt een maximum van 15 deelnemers (vol=vol)
16 WANDELING WAGENINGSE BERG OOST
o.l.v. architect Taco Remijnse
Startpunt: gebouw De Valk (voormalig Erfelijkheidsleer), Dreijenlaan 2, 6703 HA Wageningen
Starttijden: 11:00, 13:00 en 15:30 uur
Architect Taco Remijnse zal u enthousiast langs boeiende voorbeelden van diverse architectuurstromingen
op de Wageningse Berg leiden. Van monumentale laboratoria van de Landbouwhogeschool (1918) tot moderne villa’s onder architectuur gebouwd. Van de uitbundige Amsterdamse Schoolstijl van Blaauw tot de wonderschone eigentijdse vormentaal van Mecanoo. Dit wereldvermaarde architectenbureau heeft zelfs enkele gebouwen op Wagenings grondgebied ontworpen. Verder krijg je een kijkje in de keuken van een architect. Wat zijn de uitdagingen waar een architect mee te maken krijgt bij een rigoureuze verbouwing van een monument bijvoorbeeld. Hoe zorg je er voor dat een aanbouw harmonieus aansluit op een al bestaand ontwerp.
Ook De Stijl architect Gerrit Rietveld blijkt een link met de Wageningse Berg te hebben. Benieuwd wat die link inhoudt? Sluit dan aan bij een van de drie wandelingen over de Wageningse Berg.
17 WANDELING WAGENINGSE BERG WEST
o.l.v. gids van Gilde Wageningen
Startpunt: voorzijde Het Depot, Arboretumlaan 4, 6703 BD Wageningen
Starttijden: 12:30 en 14:30 uur
De westkant van de Wageningse Berg bevat ook een diversiteit aan bouwkunst uit verschillende periodes. Toch ligt daar de nadruk op eind 19e, begin 20ste eeuwse gebouwen. Uit de tijd dat de berg oostwaarts vol begint te lopen met fraaie herenhuizen. De wandeling start bij een voormalig WUR-pand waar oud- en nieuwbouw elkaar ontmoeten. Het betreft het voormalig Botanisch Laboratorium (1932) in een zakelijk expressionistische stijl gebouwd door rijksbouwmeester G.C. Bremer. Tegenwoordig is hier Beeldengalerij Het Depot gevestigd. Schuin ervoor ligt e
en fris neo-modern bibliotheekgebouw, nu een dependance van Het Depot. Dat is net als de moderne aanbouw aan de achterzijde van Het Depot – wat oneerbiedig de ‘Banaan’ genoemd – uit de koker van architectenbureau Mecanoo. De wandeling gaat vervolgens rivierwaarts, richting de Nassauweg. Hier is een uitbreidingsplan van begin 20ste eeuw zichtbaar dat dan toepasselijk de naam Het Villapark krijgt. Langs een lusvormige weg worden daar langzaamaan door de Haagse N.V. Nationaal Grondbezit, bouwkavels verkocht aan welgestelde particulieren. Het plan levert in de loop van twee decennia een verscheidenheid aan bouwstijlen op. Van chaletstijl (Nassauweg 20 uit 1921) tot zakelijk expressionisme (Nassauweg 14 uit 1914). De wandeltour eindigt bij de prachtige voormalige Rijks HBS in neorenaissancestijl van Jacobus van Lokhorst.
18 WANDELING CENTRUM
o.l.v. gids van Gilde Wageningen
Startpunt: Museum de Casteelse Poort, Bowlespark 1A, 6701 DN Wageningen
Starttijden: 11:30, 13:30 en 15:30 uur
Met een geschiedenis die ruim acht eeuwen teruggaat – hoewel van het oudere deel helaas weinig (zichtbaar) bewaard is gebleven – is de bebouwing in het centrum heel divers. Gelukkig maken oude restanten van de stadsmuur en -torens nog deel uit van het straatbeeld en is er ook interessante nieuwe bouwkunst aan het centrum toegevoegd.
Tijdens de wandeling ligt het accent op architectuur aan de Herenstraat/Bassecour en de Markt en omgeving. Aan de Herenstraat staan oude en moderne bebouwing vrij harmonieus naast en door elkaar. Enkele beeldbepalende panden zijn vorige eeuw tegen de vlakte gegaan zoals de Rooms Katholieke Kerk, een meubelfabriek met enkele bijgebouwen en de zijvleugels van het Bassecour. Voor de vrijgekomen ruimte komt tussen 1993/95 een postmodern complex met appartementen en woningen van Luiks architect Charles Vandenhove in de plaats. Zijn moderne interpretatie van oude klassieke vormentaal als de in beton gegoten kroonlijsten en zuilen, sluit mooi en speels aan op de neoklassieke buurpanden. Naast de architectuur aan de Herenstraat wordt ook de Delftse School belicht tijdens de wandeling. Deze bouwstijl krijgt in en na de Tweede Wereldoorlog in Wageningen ruim baan nadat de Markt en omgeving flink beschadigd raakt. Veel Wederopbouwarchitectuur in ons land is in deze sobere traditionele stijl met pannen bedekte zadeldaken en bakstenen gevels. Vaak is dit wel in combinatie met moderne bouwmaterialen als beton en staal maar deze zijn doorgaans bedekt. Tijdens de wandeling staat ook een bezoek aan een woonhuis in Delftse Schoolstijl op het programma.
19 WANDELING BOOMGAARDEN
o.l.v. landschapsarchitect René Siemens
Startpunt: Communicatiebureau De Lynx (voormalige bibliotheek Entomologie), Gerrit Zegelaarstraat 1, 6709 TA Wageningen
Starttijden: 12:00 en 14:00 uur
Aan de noordwestkant van de stad ligt de wijk De Boomgaarden. Een toepasselijke verwijzing naar de vele fruitbomen die er voor wetenschappelijk onderzoek hebben gestaan. Vandaar ook de van fruit afgeleide straatnamen als Elstar, Cerise en Pomona. Deze fruitige wijk ligt n
amelijk op de voormalige proeftuinen van het Laboratorium voor Tuinbouwplantenteelt dat ervoor ligt, aan de Haagsteeg. Tuinbouwplantenteelt, tegenwoordig een bedrijfsverzamelgebouw, is een later ontwerp van C.J. Blaauw. De welbekende Amsterdamse Schoolarchitect is ook verantwoordelijk voor de laboratoria Schip van Blaauw en Microbiologie op de Wageningse Berg. Ook dit laboratorium is onmiskenbaar van zijn hand, maar een stuk ingetogener dan zijn bekende voorgangers op de berg. Toch is ook hier de kenmerkende toevoeging van een uitgehouwen masker aanwezig, precies boven de ingang van de symmetrische voorgevel.
Tijdens de wandeling wordt ook de overbuurman van Tuinbouwplantenteelt bezocht, de voormalige bibliotheek van Entomologie. Het enige overblijfsel van dit laboratorium van de Wageningse architect Jan Wiedijk, samen met het grote mozaïek ‘Insecten’ van Leo Schatz en de iconische vaas van Leo Coppers.
20 WANDELING WAGENINGEN CAMPUS
o.l.v. gidsen WUR
Startpunt: voorzijde Forumgebouw, Droevendaalsesteeg 2, 6708 PB Wageningen
Starttijden: doorlopend tussen 11:30-15:30, start steeds bij voldoende deelnemers
De Wageningen Campus ligt in het uiterste noorden van de stad, tegen de grens met de gemeente Ede. Bijna al het onderwijs, inclusief bestuur en administratie is zo geclusterd op één plek. Een locatie zelfs met studentenhuisvesting, een klein winkelbestand en sport- en spelfaciliteiten. Maar belangrijker nog: de campus biedt ook bijzondere hedendaagse architectuur die de moeite waard is om te bezoeken. En dat kan met deze wandeling. Mooie binnenkomer is het Forumgebouw, het verzamelpunt voor de rondleiding over het terrein. Forum, dat in het Latijn marktplein betekent,
is ook het kloppend hart van de campus. Met zijn grondoppervlak van 34.000 vierkante meter en een hoogte van veertig meter is het een gigant, met binnenplaatsen, bruggen, pleinen en straten. De bibliotheek neemt een aparte plek in, ze hangt als een kolossale bol van vijf verdiepingen in het kubusvormige gebouw, een ware ‘studiebol’ dus. Ook andere gebouwen op de Campus zijn bijzondere architectonische verschijningen. Met verwijzingen naar de klassieke oudheid dragen ze namen als Orion, Atlas en Gaia. Omnia, oftewel allesomvattend, is de nieuwste loot aan de WUR-boom. Deze nieuwe aula voor promoties, debatten en congressen is niet alleen zeer transparant door het vele glas, maar door de gigantische dak-overstekken ook zonbestendig.
